Sửa Máy Tính Bị Treo, Đơ Màn Hình Tại TP.HCM

Câu trả lời ngắn trước: việc đáng làm nhất lúc máy treo không phải là bấm nút nguồn, mà là trả lời một câu — máy còn sống hay đã đứng hẳn. Một máy treo mà chuột vẫn di chuyển được là máy còn sống và chỉ có một phần mềm đang mắc; một máy không phản hồi bất cứ thứ gì, kể cả đèn bàn phím, là chuyện của hệ thống hoặc phần cứng. Hai tình huống này dẫn tới hai nhóm nguyên nhân gần như không giao nhau, nên trả lời sai câu đầu là đi sai cả đường sau.

Cách phân biệt ngay tại chỗ, trong lúc máy còn đang treo, không cần cài gì: bấm Caps Lock và nhìn đèn trên bàn phím, rồi thử di chuyển chuột, rồi bấm Ctrl + Shift + Esc và đợi khoảng mười giây. Đèn Caps Lock do một lớp rất thấp trong máy điều khiển, thấp hơn cả giao diện Windows, nên nó còn đổi trạng thái nghĩa là máy vẫn còn nghe được bàn phím.

Một giới hạn phải nói ra: không phải bàn phím nào cũng có đèn Caps Lock, nhất là laptop mỏng và bàn phím rời không có đèn báo. Máy như vậy thì lấy dấu khác thay thế — đèn Num Lock, đèn ổ đĩa nhấp nháy, hoặc chuột có đèn dưới đáy còn sáng và còn đổi khi bạn nhấc lên. Không có dấu nào đọc được thì cứ coi như treo cứng và ghi lại đúng như thế, đừng đoán.

Phần lớn việc chẩn đoán một máy hay treo nằm ở chỗ này, và bạn làm được trước khi mang máy đi: ghi lại máy treo VÀO LÚC NÀO. Không phải treo bao nhiêu lần, mà là treo trong hoàn cảnh nào. Cùng một câu kể của khách, câu "máy treo suốt" gần như không giúp gì; còn câu "treo sau khoảng hai mươi phút chơi game, lần nào cũng thế, còn ngồi làm văn bản cả buổi thì không sao" thì đã khoanh xong hai phần ba khả năng.

Trong vài ngày tới, mỗi lần máy treo bạn ghi bốn dòng: mấy giờ, đang mở gì, máy đã chạy được bao lâu, quạt có đang gào không. Bốn dòng đó là thứ kỹ thuật viên hỏi đầu tiên.

• ✓Treo lặp lại trong cùng một chương trình, chương trình khác thì không — nghi driver hoặc bản thân chương trình đó, không nghi máy.
• ✓Treo sau một khoảng chạy nặng khá đều nhau, nghỉ nguội đi thì lại chạy được — nghi nhiệt, vì nhiệt cần thời gian mới lên tới ngưỡng.
• ✓Treo ngay khi mở máy hoặc khi mở một thư mục nhiều tệp, kèm đèn ổ đĩa sáng đứng im — nghi ổ đĩa.
• ✓Treo rải rác không theo quy luật nào, cả lúc chỉ đọc báo cũng treo — nghi bộ nhớ, đây là kiểu báo bệnh đặc trưng của bộ nhớ lỗi.
• ✓Treo kèm hiện tượng lạ: trang chủ trình duyệt bị đổi, quảng cáo hiện ra ngoài trình duyệt, có phần mềm bạn không nhớ đã cài — nghi mã độc hoặc phần mềm nền.
• ✓Treo mới xuất hiện sau một mốc cụ thể: vừa cập nhật hệ thống, vừa cài thêm phần mềm, vừa thay linh kiện, vừa mang máy đi vệ sinh — mốc đó là nghi phạm số một.

Có một chỗ trong Windows ghi sẵn lịch sử này giúp bạn, và nó an toàn vì chỉ đọc chứ không sửa gì: bảng theo dõi độ ổn định, mở bằng cách gõ perfmon /rel vào hộp Run. Nó vẽ theo ngày, đánh dấu những lần máy tắt không bình thường và những lần ứng dụng chết. Nếu các dấu đó dồn thành cụm bắt đầu từ một ngày nhất định, bạn có mốc thời gian thật để đối chiếu với thứ mình đã cài hoặc đã cập nhật quanh ngày đó.

Đo xong đừng vội mua gì. Thêm bộ nhớ cho một máy treo vì ổ đĩa yếu, hay đổi ổ cho một máy treo vì driver, là hai cách tốn tiền mà bệnh vẫn còn nguyên.

Máy chỉ treo khi đang gánh nặng và không bao giờ treo lúc rảnh là một manh mối mạnh, vì chỉ có ít thứ chờ đúng lúc tải cao mới hỏng. Hai thứ đứng đầu là nhiệt và đường cấp điện. Cả hai đều nằm im khi máy nhàn, và cả hai đều cần một khoảng thời gian tải cao mới bộc lộ.

Nhiệt có dấu riêng, dễ nhận: quạt gào lên trước khi máy đứng, vỏ máy chỗ gần bản lề hoặc mặt dưới nóng rõ, và khoảng thời gian từ lúc bắt đầu chạy nặng tới lúc treo khá đều nhau giữa các lần. Trời nóng thì treo sớm hơn, để máy trong phòng lạnh thì lâu hơn. Đặt máy lên mặt bàn phẳng thay vì lên giường hay gối rồi làm lại đúng việc vừa gây treo — nếu lần này lâu mới treo hoặc không treo, đường gió bị bít là một phần của câu trả lời và bạn vừa tự chứng minh được điều đó.

Bộ nhớ lỗi là nguyên nhân đáng nghi nhất khi máy treo rải rác, không theo chương trình nào, không theo giờ nào, và treo cả lúc máy gần như đang rảnh. Lý do là bộ nhớ được dùng cho tất cả mọi việc, nên một ô nhớ hỏng không gắn với một phần mềm cụ thể nào — nó đánh vào bất cứ thứ gì rơi đúng vào chỗ đó.

Máy sẽ khởi động lại và chạy bài kiểm trước khi vào hệ thống — đó là điểm quan trọng, vì phải kiểm bộ nhớ lúc Windows chưa chiếm dụng nó thì mới soi được toàn bộ. Trước khi bấm chạy, hãy lưu và đóng hết việc đang làm, bài kiểm này khởi động lại máy ngay chứ không hỏi lại lần hai.

• ✓Bài kiểm báo có lỗi — coi như bộ nhớ hoặc khe cắm bộ nhớ đã bị chỉ tên. Đây là kết quả dùng được, mang theo khi đi sửa.
• ✓Bài kiểm chạy xong không báo gì — chưa loại được bộ nhớ. Một lượt ngắn bỏ sót loại lỗi chỉ hiện khi nóng hoặc khi bị đánh liên tục nhiều giờ; ở tiệm việc này chạy nhiều vòng bằng bài kiểm dài hơn.
• ✓Bài kiểm treo hoặc máy tắt giữa lúc đang kiểm — bản thân chuyện đó cũng là dữ kiện, và là dữ kiện xấu cho bộ nhớ.
• ✓Máy có hai thanh nhớ thì kết quả chung chưa nói thanh nào. Việc tách từng thanh và đổi khe để khoanh vùng là thao tác mở máy, thuộc phần kỹ thuật viên làm.

Đừng mua thêm bộ nhớ chỉ vì nghi bộ nhớ lỗi. Thêm dung lượng không sửa được một ô nhớ hỏng, và nếu lỗi nằm ở khe cắm trên bo mạch thì thanh mới cắm vào cũng lỗi y như thanh cũ. Thứ tự đúng là chỉ tên trước, rồi mới quyết mua hay không.

Có một kiểu treo rất hay bị xếp nhầm thành máy chạy chậm: máy đứng hẳn vài giây tới vài chục giây, chuột không nhích, không mở được gì, rồi tự nhiên hồi lại và chạy tiếp như chưa có gì xảy ra. Kiểu này gần như luôn là chuyện của ổ đĩa, không phải chuyện hiệu năng.

Nguyên nhân nằm ở cách ổ đĩa xử lý một vùng dữ liệu bắt đầu hỏng: nó đọc lại chỗ đó nhiều lần trước khi chịu trả lời. Trong lúc nó còn đang thử, cả hệ thống phải xếp hàng đợi, nên màn hình đứng. Đọc lại thành công thì máy hồi, và bạn tưởng không có gì. Lần treo sau sẽ lâu hơn lần trước.

• ✓Đứng đúng vào lúc mở một thư mục nhiều tệp, mở một tệp nặng, hoặc lúc khởi động — những lúc phải đọc nhiều nhất.
• ✓Đèn ổ đĩa sáng liên tục không nhấp nháy trong suốt khoảng máy đứng, rồi tắt đúng lúc máy hồi.
• ✓Ổ đĩa cơ học có thêm dấu bằng tai: tiếng lách cách lặp lại theo nhịp, hoặc tiếng rít lạ mà trước đây không có.
• ✓Ổ thể rắn thì im lặng, nên không có dấu bằng tai — nó báo bệnh bằng đúng những khoảng đứng đó và bằng việc máy đôi khi không tìm thấy ổ lúc bật.

Việc cần làm ngay nếu máy bạn đúng kiểu này là sao lưu, trước cả khi nghĩ đến sửa. Một ổ đang ở giai đoạn đọc lại được vẫn còn cho bạn copy dữ liệu ra; sang giai đoạn sau thì không. Chép ra ổ ngoài hoặc lên nơi lưu trực tuyến, và chép thứ không thay thế được trước: tài liệu, ảnh, các tệp làm việc đang dở.

→ Laptop ổ cứng lỗi — cách phân biệt ổ cơ hỏng với ổ thể rắn hỏng

Máy treo lặp lại trong đúng một chương trình, và chương trình khác thì không, thì nguyên nhân hay gặp nhất là driver đồ hoạ. Không phải card đồ hoạ hỏng — chỉ là phần mềm điều khiển nó mắc lại ở một lệnh nhất định, và lệnh đó chỉ xuất hiện khi chương trình kia vẽ hình theo cách của nó. Trò chơi, phần mềm dựng ảnh và dựng video, bản đồ trong trình duyệt là những chỗ hay lộ ra nhất.

Có một thao tác an toàn kiểm được giả thuyết này ngay lúc máy đang đứng: bấm cùng lúc Ctrl + Shift + Windows + B. Tổ hợp đó yêu cầu Windows dựng lại riêng phần đồ hoạ. Màn hình sẽ tối một nhịp, thường kèm một tiếng bíp, rồi sáng lại. Nếu sau nhịp đó máy dùng lại được thì bạn vừa chứng minh được là phần đồ hoạ mắc, chứ không phải cả máy chết — và đó là một kết luận rất khác về mức độ nghiêm trọng. Thao tác này không ghi gì lên ổ đĩa và không làm mất dữ liệu đang mở ở chương trình khác.

Tắt cứng bằng cách giữ nút nguồn là việc buộc phải làm khi máy đã đứng hẳn, không có cách nào khác. Nhưng đừng để nó thành thói quen hằng ngày. Mỗi lần cắt điện giữa lúc máy đang ghi là một lần cấu trúc tệp có nguy cơ dở dang, mà một trong các nghi phạm chính của bệnh treo lại đúng là ổ đĩa đang yếu — nghĩa là bạn đang đánh vào chỗ vốn đã yếu nhất. Máy treo tới mức phải tắt cứng nhiều lần một ngày thì việc đầu tiên không phải là sửa, mà là SAO LƯU.

• ✓Đừng cài phần mềm hứa tăng tốc, dọn rác, tối ưu tự động. Chúng thêm tiến trình chạy nền, xoá mất dấu vết chẩn đoán, và chưa sửa được một lỗi phần cứng nào.
• ✓Đừng cài lại Windows như bước đầu tiên. Nếu bệnh nằm ở bộ nhớ, ổ đĩa hay nhiệt thì cài lại không hết, mà bạn mất luôn lịch sử để lần ra mốc bắt đầu hỏng.
• ✓Đừng chạy tiếp việc nặng trên máy đang treo vì nhiệt. Mỗi lần ép thêm là một lần linh kiện phải chịu ngưỡng nó vừa không chịu được.
• ✓Đừng tự tháo máy còn bảo hành để cắm lại bộ nhớ hay ổ đĩa. Mất tem là mất quyền, mà bệnh thì chưa chắc ở đó.
• ✓Đừng gỡ hàng loạt driver hay phần mềm cùng một lượt. Gỡ ba thứ rồi máy hết treo thì bạn vẫn không biết thứ nào gây ra, và lần sau tái phát là quay về vạch đầu.

Nên dừng tự xử lý và mang máy đi kiểm tra khi rơi vào một trong các trường hợp sau: máy treo nhiều lần trong một ngày; bài kiểm bộ nhớ của Windows báo có lỗi; máy treo kèm tiếng lách cách hoặc tiếng rít từ ổ đĩa; máy treo cả khi vừa mở lên chưa làm gì; máy treo ngay trong lúc đang cài lại hệ thống; hoặc trong máy có dữ liệu bạn không thể mất mà chưa sao lưu được. Trường hợp cuối là trường hợp gấp nhất, kể cả khi máy vẫn còn dùng tạm được.

Cũng phải nói thẳng giới hạn: không phải máy nào cũng đáng sửa. Một máy đời cũ mà bệnh nằm ở bo mạch, đúng lúc linh kiện thay thế đã khó tìm, thì tiền sửa có thể vượt giá trị còn lại của máy — và việc của kỹ thuật viên là nói ra điều đó ở bước báo phương án, trước khi bạn quyết, chứ không phải sửa xong mới nói.

Đối chiếu nhanh để biết máy mình thuộc nhóm nào, rồi đọc đúng chỗ.

• ✓Máy vẫn bấm được, vẫn mở được, chỉ là mọi việc đều phải đợi — đó là chậm, không phải treo. → Máy tính chạy chậm — bốn nhóm nguyên nhân và cách đo chỗ nghẽn
• ✓Máy đứng rồi hiện một màn xanh có dòng mã lỗi và tự khởi động lại — đó là lỗi dừng hệ thống, và mã lỗi đó chính là manh mối quan trọng nhất. → Máy tính bị màn hình xanh — đọc mã lỗi để chẩn đoán
• ✓Máy tắt hẳn một cái, không đứng hình, thường sau một lúc chạy nặng và vỏ máy rất nóng — đó là cơ chế bảo vệ nhiệt cắt điện, không phải treo. → Máy tính nóng tự tắt — vì sao máy tự ngắt và xử lý thế nào
• ✓Máy đứng hẳn, quạt vẫn quay, màn vẫn sáng nguyên khung hình cuối, không màn xanh, không tự tắt — đúng là treo, và trang này là chỗ đọc.

Một máy có thể mắc nhiều thứ cùng lúc, và chuyện đó không hiếm: máy nóng lâu ngày vừa treo vừa chậm là tổ hợp gặp thường xuyên. Khi đó thứ tự xử lý đi theo cái nặng hơn trước — sao lưu, rồi nhiệt và phần cứng, rồi mới tới phần mềm.