Sửa Máy Tính Bị Nóng, Quá Nhiệt Tại TP.HCM

Máy đang chạy rồi mất điện ngay giữa chừng, màn tối, quạt im, không có màn hình báo đang tắt máy nào hiện ra — đó không phải Windows tắt máy. Đó là máy bị cắt nguồn. Khi nguyên nhân là nhiệt, việc cắt nguồn chính là cơ chế tự bảo vệ: cảm biến trong CPU hoặc GPU báo vượt ngưỡng an toàn và bo mạch ngắt điện để chip không hỏng vĩnh viễn. Lần tắt làm bạn khó chịu đó, xét cho cùng, vừa cứu máy bạn một lần.

Nhưng nhiệt không phải nguyên nhân duy nhất của kiểu tắt này, và đây là chỗ hay bị bỏ qua. Trước khi kết luận, để ý bốn thứ quan sát được mà không cần mở máy:

• ✓Máy chỉ tắt khi đang tải nặng — chơi game, dựng video, mở nhiều cửa sổ nặng — vỏ nóng và quạt gào lên ngay trước lúc tắt. Hướng này nghiêng về nhiệt.
• ✓Máy tắt cả khi đang rảnh, vỏ còn mát, quạt vẫn êm. Nhiệt khó giải thích được kiểu tắt này.
• ✓Bật lại được ngay nhưng vài phút sau tắt tiếp, lần sau tắt nhanh hơn lần trước. Đó là dấu vết của nhiệt còn đọng trong khối tản chưa kịp thoát.
• ✓Tắt rồi phải chờ nguội mới chịu lên lại, hoặc lên tới logo là tắt. Đến đây việc còn lại là đo, không đoán được từ nhà.

Phần dưới đi theo đúng thứ tự có ích khi bạn đang đứng trước một cái máy vừa tắt: phân biệt hai kiểu quá nhiệt, các chỗ hỏng mà vệ sinh không chạm tới, cách tự đo, việc nên tránh, mốc phải dừng dùng máy, và cuối cùng mới tới chuyện mang máy đi.

Trước khi cắt nguồn, máy luôn đi qua một bước trung gian: tự hạ xung nhịp để hạ nhiệt. Người dùng cảm nhận bước này là máy chậm đi chứ không phải máy nóng, và vì nó không để lại hậu quả nhìn thấy ngay nên thường bị bỏ qua cho tới ngày máy bắt đầu tắt.

Thứ tự này có ích khi kể lại bệnh của máy. Nếu mấy tuần nay máy đã chậm đi rõ mỗi lần làm nặng, rồi mới bắt đầu tắt, chuỗi sự việc khớp với một hệ tản nhiệt xuống dần. Ngược lại, máy hôm qua còn chạy tốt, hôm nay tắt phát một mà không qua giai đoạn chậm nào, thì phải giữ lại khả năng đây không phải chuyện nhiệt.

Một cái máy sạch bên trong vẫn có thể quá nhiệt. Đây là nhóm ca hay gặp nhất sau khi khách đã tự thổi bụi hoặc đã vệ sinh ở đâu đó mà nhiệt không hạ được bao nhiêu.

• ✓Keo tản nhiệt bị đẩy ra mép. Keo không chỉ khô đi: sau hàng nghìn chu kỳ nóng — nguội, nó bị đùn dần ra khỏi khoảng giữa chip và mặt đồng, để lại lớp mỏng lẫn bọt khí đúng chỗ cần tiếp xúc nhất. Mở ra nhìn vẫn thấy có keo, nên ca này hay bị kết luận nhầm là keo còn tốt.
• ✓Lá tản nhiệt bị bết thành một tấm nỉ. Bụi trong laptop không nằm rời mà kết lại thành tấm mỏng kẹp giữa quạt và khe thoát. Thổi hơi từ ngoài vào thường ép tấm đó vào sâu hơn thay vì lấy nó ra; muốn lấy được thì phải tháo quạt rời khỏi khối tản.
• ✓Bạc quạt khô. Quạt vẫn quay, phần mềm vẫn báo quạt hoạt động, nhưng vòng quay thật thấp hơn lúc mới và tiếng chuyển từ tiếng gió sang tiếng rít. Lưu lượng gió tụt dần mà không có cảnh báo nào.
• ✓Ống dẫn nhiệt mất tác dụng. Ít gặp hơn, thường sau một lần máy bị đè hoặc rơi: ống móp, hoặc chất lỏng bên trong khô. Dấu hiệu đặc trưng là chip nóng rất nhanh trong khi lá tản phía ngoài chỉ hâm hẩm — nhiệt không đi tới được chỗ thoát.
• ✓Gió hút vào đã nóng sẵn. Laptop đặt trên chăn, trên đùi, trên thảm thì khe hút phía dưới bị bịt. Máy để bàn kê sát tường hoặc nhét trong hộc bàn kín thì hút lại chính khí nóng nó vừa thải ra. Phòng nóng thêm bao nhiêu thì linh kiện gần như nóng thêm bấy nhiêu, không có cách nào bù lại từ bên trong.
• ✓Đường cong quạt bị đặt lại. Sau một lần cập nhật BIOS, cài lại Windows hoặc gỡ phần mềm quản lý của hãng, chế độ quạt có thể quay về mức ưu tiên im lặng: quạt chỉ chịu tăng tốc khi máy đã rất nóng.

Điểm chung của sáu chỗ này: không chỗ nào nhìn thấy được từ bên ngoài, và không chỗ nào hạ nhiệt được bằng một cái đế tản nhiệt.

Bạn tự thu thập được gần hết dữ kiện mà một kỹ thuật viên cần, chỉ bằng cách quan sát có kỷ luật trong một buổi, không tháo con ốc nào.

• ✓Cài một công cụ theo dõi nhiệt miễn phí trên Windows — HWMonitor, Core Temp hoặc HWiNFO đều được — và để nó hiện ở góc màn hình.
• ✓Ghi nhiệt lúc máy rảnh, sau khi bật khoảng mười phút mà không làm gì nặng.
• ✓Mở đúng việc từng làm máy tắt rồi nhìn nhiệt leo. Quan trọng không phải con số đỉnh mà là hình dáng đường đi: leo thẳng tới đỉnh trong chưa đầy một phút rồi nằm lì ở đó là dấu hiệu tiếp xúc giữa chip và khối tản có vấn đề.
• ✓Bấm giờ: từ lúc bắt đầu tải nặng tới lúc tắt là bao lâu, và khoảng đó có ngắn dần qua từng lần không.
• ✓Nghe quạt: quạt có tăng tốc theo nhiệt không, hay nhiệt đã lên cao mà tiếng quạt vẫn y nguyên.
• ✓Đưa mu bàn tay ra trước khe thoát khí. Có luồng khí nóng thổi ra đều là một chuyện; khe nóng ran mà gió ra yếu ớt là chuyện khác hẳn.
• ✓Lặp lại đúng bài đó khi máy đặt trên mặt bàn cứng và phẳng, phòng mát hơn. Thời gian tới lúc tắt dài ra rõ rệt thì môi trường đang đóng góp một phần thật.
• ✓Mở Event Viewer của Windows: một lần mất điện đột ngột để lại cảnh báo Kernel-Power mã 41. Nó xác nhận máy bị cắt nguồn chứ không phải phần mềm ra lệnh tắt, nhưng nó không nói vì sao cắt — đừng đọc nó thành lỗi nguồn.

Cuối buổi bạn nên có bốn con số: nhiệt lúc rảnh, nhiệt đỉnh, số phút từ lúc tải nặng tới lúc tắt, và nhiệt độ phòng lúc đo. Mang bốn con số đó đi cùng cái máy thì bước chẩn đoán rút ngắn thấy rõ, vì kỹ thuật viên không phải dựng lại tình huống của bạn từ đầu.

Đây là phần hay bị bỏ qua nhất, và bỏ qua nó thì khách dễ trả tiền cho đúng một việc không phải nguyên nhân.

Với máy để bàn, tắt phụt ngay khi vào tải nặng là triệu chứng kinh điển của bộ nguồn đang yếu. Nguồn hết tuổi không báo trước: nó vẫn gánh được tải nhẹ và chỉ sụp khi card đồ hoạ kéo dòng. Lúc đó vỏ máy vẫn mát, nhiệt đo ra vẫn đẹp, và mọi thao tác vệ sinh hay thay keo đều không thay đổi được gì. → Sửa nguồn máy tính — khi nào bộ nguồn mới là thủ phạm

• ✓RAM tiếp xúc kém hoặc một thanh lỗi: máy cũng tắt và khởi động lại, nhưng thường có màn hình xanh hoặc treo đi trước.
• ✓Điện nhà chập chờn, ổ cắm lỏng, dây nguồn bị gập: máy tắt không theo tải, có khi tắt lúc đang rảnh.
• ✓Với laptop, pin chai nặng đi cùng bộ sạc yếu cũng gây sụp nguồn đúng lúc tải lên đỉnh, dù nhiệt hoàn toàn bình thường.
• ✓Nhiệt và bụi vẫn là nhóm đông nhất trong các ca tắt đột ngột — nhưng được kết luận sau khi đo, không phải vì nó phổ biến.

Cách phân biệt nhanh nhất vẫn là dữ kiện ở mục trên: nhiệt đỉnh ngay trước lần tắt. Nhiệt còn thấp mà máy vẫn tắt thì hướng điều tra phải đổi, và đổi càng sớm càng đỡ tốn.

Phần lớn thiệt hại thật sự trong nhóm ca này không đến từ cái nóng, mà đến từ những gì người dùng làm sau đó.

• ✓Đừng bật lại rồi cố làm nốt. Mỗi lần tắt là một lần cắt điện thô cho ổ cứng và cho phần dữ liệu đang ghi dở. Hỏng dữ liệu vì mấy lần tắt liên tiếp gặp thường xuyên hơn hỏng chip vì nóng.
• ✓Đừng xịt khí nén thẳng vào quạt mà không giữ cánh lại. Luồng khí quay cánh vượt xa vòng quay thiết kế và làm hỏng bạc quạt ngay trong lần vệ sinh đó.
• ✓Đừng dùng máy hút bụi gia dụng. Đầu hút dễ bẻ cánh quạt và sinh tĩnh điện ngay cạnh bo mạch.
• ✓Đừng thổi hơi từ bên ngoài khe vào trong máy. Với laptop, hướng đó ép lớp bụi đã bết vào sâu hơn giữa quạt và lá tản.
• ✓Đừng chĩa hơi lạnh vào máy đang nóng và đừng mang máy nóng vào chỗ lạnh đột ngột. Chênh nhiệt nhanh gây đọng hơi nước ngay trên bo mạch.
• ✓Đừng cài phần mềm ép quạt hay can thiệp để máy thôi tự tắt. Thứ bị vô hiệu hoá chính là thứ đang giữ cho chip còn sống.
• ✓Đế tản nhiệt không sai, nhưng nó chỉ bù được phần gió hút vào. Nguyên nhân nằm bên trong thì cái đế chỉ kéo dài quãng thời gian tới lần tắt kế tiếp.

Không phải ca nào cũng phải dừng ngay. Nhưng có những mốc mà dùng tiếp là đánh đổi phần cứng lấy vài giờ làm việc:

• ✓Máy tắt từ hai lần trở lên trong cùng một buổi và khoảng cách giữa hai lần ngắn dần.
• ✓Bắt đầu tắt cả khi chỉ lướt web hoặc vừa mới bật máy: ngưỡng bảo vệ đang bị chạm ở mức tải rất thấp.
• ✓Có mùi khét, mùi nhựa nóng hoặc mùi lạ thoát ra từ khe gió.
• ✓Quạt im hẳn trong khi vỏ máy nóng. Quạt không quay thì phần nhiệt sinh ra không còn đường nào thoát.
• ✓Vỏ phồng, chiếu nghỉ tay cong, bàn rê chuột bị đội lên — dấu hiệu pin phồng bên dưới, và nhiệt làm tình trạng đó xấu đi nhanh hơn.
• ✓Sau một lần tắt, máy không lên lại được ngay mà phải chờ nguội.

Việc cần làm trước tiên không phải là mang máy đi, mà là chép dữ liệu quan trọng ra ổ ngoài ngay trong lần bật máy còn ổn định. Một cái máy đang tắt đột ngột nhiều lần là một cái máy có thể không lên lần sau, và không kỹ thuật viên nào hứa trước được dữ liệu còn nguyên.

Khi đã đổi mặt bàn, đã đo nhiệt, đã loại trừ môi trường mà máy vẫn tắt, phần còn lại phải mở máy mới biết. Một ca máy nóng tại RIGPC đi qua các bước đo sau trước khi có ai nói tới chuyện thay gì:

• ✓Đo nhiệt lúc rảnh và lúc ép tải, ghi lại con số trước khi tháo bất cứ thứ gì.
• ✓Tháo quạt rời khỏi khối tản, xem lá tản có bị bết không, xem bạc quạt và vòng quay thật của quạt.
• ✓Xem mặt tiếp xúc giữa chip và khối tản: keo còn phủ đều hay đã bị đùn ra mép, ốc bắt khối tản có còn đủ lực và đều lực không.
• ✓Với máy để bàn, kiểm tra bộ nguồn và chiều gió trong thùng trước khi kết luận là lỗi tản nhiệt.
• ✓Ép tải lại sau khi xử lý và so với con số ban đầu. Không giảm được thì phải nói ra là không giảm được, chứ không tính thành một ca xong việc.

Có ca không cứu được bằng vệ sinh và thay keo: máy mỏng vốn thiết kế tản nhiệt sát ngưỡng ngay từ đầu, máy đã bị thay khối tản không đúng chủng loại, hoặc chip đã xuống sau thời gian dài chạy ở đỉnh nhiệt. Gặp những ca đó thì nói trước, kèm mức nhiệt đo được, để bạn cân nhắc giữa sửa và đổi máy — chứ không sửa xong rồi mới báo là không ăn thua.

Hai hạng mục thi công thường đi ra từ một ca chẩn đoán máy nóng nằm ở trang riêng chứ không phải trang này. → Vệ sinh máy tính — tháo quạt, làm sạch lá tản, đo nhiệt trước và sau. → Thay keo tản nhiệt — khi nào keo thật sự là nguyên nhân.