Sửa Nguồn Máy Tính (PSU) Tại TP.HCM — Kiểm Tra, Thay Đúng Công Suất

Máy bàn không lên là lúc bộ nguồn bị nghi oan nhiều nhất. Khách mua một bộ nguồn mới, lắp vào, máy vẫn im — tiền đã tiêu mà lỗi còn nguyên. Chiều ngược lại cũng xảy ra thường xuyên: máy được báo là chết bo mạch, trong khi cái đã chết là bộ nguồn, và bo mạch còn sống nguyên.

Hai lỗi này giống nhau ở bề ngoài vì cả hai đều cho ra đúng một hiện tượng: nhấn nút mà không có gì xảy ra. Muốn tách được chúng thì phải tách theo hai câu hỏi khác nhau — điện có ra khỏi bộ nguồn không, và điện có được bo mạch nhận rồi cho phép chạy không. Hai câu, hai chỗ đo, không suy được câu này từ câu kia.

Bảng trên là hướng nghiêng, không phải kết luận. Có một hiện tượng nằm giữa mà bảng nào cũng xếp sai: quạt giật một nhịp rồi tắt, rồi lặp lại. Đó là mạch bảo vệ của bộ nguồn đang ngắt vì thấy dòng bất thường — và dòng bất thường ấy có thể do chính bộ nguồn hỏng, cũng có thể do một chỗ chạm trên bo mạch, trên card màn hình, hoặc chỉ là một con ốc bắt lệch đội đáy bo. Gặp ca này thì không ai đọc ra câu trả lời bằng mắt được; phải tháo bớt tải ra từng phần rồi thử lại từng lần.

Nếu bên chết là bo mạch thì việc nằm ở bàn khác và bắt đầu bằng việc đo xem điện có vào tới bo không, phần đó ở trang → Sửa main máy tính — đo nguồn đầu vào trước khi tháo bo

Có vài thứ bạn kiểm được ngay tại chỗ, an toàn, và đôi khi đủ để bạn không phải mang máy đi đâu cả. Tất cả đều nằm bên ngoài thùng máy, không thứ nào cần mở bộ nguồn ra.

• ✓Dây nguồn hai đầu — rút ra cắm lại cho chắc ở cả đầu ổ điện và đầu sau bộ nguồn, và thử một dây khác nếu nhà có sẵn
• ✓Ổ cắm và ổ chia — cắm máy thẳng vào ổ tường, bỏ qua ổ chia, cục chống giật và bộ lưu điện, để loại bớt một mắt trong chuỗi
• ✓Công tắc nhỏ phía sau bộ nguồn — vị trí I là mở, O là đóng. Công tắc này hay bị gạt phải khi đẩy thùng máy vào góc bàn
• ✓Nút chọn điện áp 115/230 nếu bộ nguồn của bạn có nút đó — ở Việt Nam phải nằm ở 230. Đặt sai là hỏng, và là loại hỏng không sửa được bằng cách gạt trở lại
• ✓Nút nguồn ở mặt trước thùng máy — dây của nút này có thể lỏng hoặc chết, làm máy trông hệt như mất nguồn dù bộ nguồn vẫn còn tốt

Hết những thứ trên là hết phần bạn nên làm. Vạch dừng nằm ở đúng cái vỏ kim loại của bộ nguồn: đừng mở nó ra, kể cả khi đã rút điện, kể cả chỉ để nhìn xem có con tụ nào phồng.

Lý do rất cụ thể, không phải câu cảnh báo cho có. Bên trong bộ nguồn có mấy tụ lớn ở phần sơ cấp, tích điện ở mức áp cao hơn nhiều so với điện lưới trong nhà, và chúng không xả hết ngay khi bạn rút dây. Máy đã tắt, quạt đã ngừng, đèn đã tối — điện trong đó vẫn còn, và nó nằm ngay cạnh những chỗ tay hay chống vào khi lật bảng mạch. Bộ nguồn là linh kiện duy nhất trong một chiếc máy bàn có thể gây thương tích thật cho người mở nó, và nó không báo trước bằng bất cứ dấu hiệu nào nhìn thấy được.

Một bộ nguồn chết hẳn thì dễ: máy im, không ai phải suy nghĩ nhiều. Loại khó hơn là bộ nguồn còn chạy nhưng đã yếu. Nó vẫn bật, vẫn cho máy vào Windows, vẫn để bạn làm việc nhẹ cả buổi — rồi thỉnh thoảng làm một chuyện vô lý và không lặp lại theo quy luật nào.

Cơ chế nằm ở hai thứ. Thứ nhất là sụt áp khi tải nhảy: card màn hình và CPU đời nay kéo điện theo từng nhịp rất ngắn, đỉnh nhịp cao hơn nhiều mức trung bình, và một bộ nguồn đã xuống sức hoặc thiếu công suất không theo kịp nhịp đó — áp tụt dưới ngưỡng, bo mạch thấy đường điện không còn hợp lệ và tự cắt để bảo vệ. Thứ hai là điện ra bị gợn: tụ lọc trong bộ nguồn già đi thì lọc kém, đường 12 V và 5 V không còn phẳng, chip nhận điện gợn sẽ tính sai — và lỗi hiện ra ở tầng cao hơn, trông không giống lỗi điện chút nào.

Điểm đáng nói của cả bảng này: không dòng nào trong đó chỉ có thể là lỗi nguồn. RAM lỗi cũng cho màn hình xanh không theo quy luật. Máy bí bụi cũng tắt khi tải nặng, và đó lại là việc khác, ở trang → Máy tính nóng rồi tự tắt

Nên cách dùng bảng này là: máy bạn có hai hoặc ba dòng cùng lúc thì bộ nguồn đáng được đo trước tiên. Chỉ có một dòng thì nó là một trong vài hướng, và đoán thêm cũng vẫn là đoán.

Câu "nguồn hỏng rồi" chỉ có giá trị khi có thứ chứng minh nó. Dưới đây là việc kỹ thuật viên làm, theo thứ tự, kèm điều quan trọng hơn: mỗi bước chứng minh được gì — vì mỗi bước chỉ chứng minh đúng một mảnh.

• ✓Nhìn và ngửi trước khi cắm điện — lưới quạt, vết cháy quanh đầu cắm, mùi khét, bụi dồn kín. Bước này chỉ loại được các ca đã rõ, không kết luận được ca trông lành lặn
• ✓Xem đường điện chờ — bo mạch có đèn báo sáng lúc cắm điện nghĩa là bộ nguồn còn ra được đường điện chờ. Chưa chết hoàn toàn, nhưng chưa nói gì về các đường chính
• ✓Bắt bộ nguồn chạy rời khỏi máy bằng dụng cụ đúng loại. Chứng minh được: nó chịu bật. Không chứng minh được: nó giữ được áp khi có tải
• ✓Đo áp các đường chính ngay tại đầu cắm khi máy đang chạy thật, không phải lúc máy nằm im. Đây là bước tách được nguồn đủ khỏi nguồn sụt
• ✓Đổi sang một bộ nguồn đã biết chắc là tốt, giữ nguyên mọi thứ còn lại, rồi chạy đúng việc đã làm máy hỏng. Đây là bằng chứng mạnh nhất, và cũng là bước nhiều nơi bỏ qua
• ✓Thử chiều ngược — đem bộ nguồn bị nghi sang một máy đang chạy tốt. Máy tốt cũng hỏng theo thì không còn gì phải tranh luận

Hai bước cuối là lý do RIGPC nhận đo tại cửa hàng thay vì đoán qua điện thoại. Chúng cần một bộ nguồn đối chứng và một máy đối chứng ở cùng một chỗ — thứ không có trong nhà khách.

Có một giới hạn RIGPC nói ra luôn: đo mức điện gợn đúng theo chuẩn cần dụng cụ xem dạng sóng, không phải đồng hồ vạn năng. Khi nghi bộ nguồn gợn, cách RIGPC kết luận là chạy máy dưới tải thật với bộ nguồn đối chứng rồi xem hiện tượng có mất đi hay không — bằng chứng bằng phép thay thế, chứ không phải một con số đẹp ghi lên phiếu.

Bộ nguồn máy bàn sửa được, thật. Nhưng sửa được và nên sửa là hai câu khác nhau, và RIGPC trả lời câu thứ hai trước khi mở hộp dụng cụ.

Có một lý do nữa để nghiêng về thay, và nó không phải lý do về chi phí. Bộ nguồn nằm ở phía trên mọi linh kiện khác trong máy: nếu nó hỏng lần hai, và lần đó hỏng theo kiểu đẩy áp cao ra ngoài, thứ bị kéo theo không phải bản thân nó. Một bộ nguồn vừa được sửa vẫn phải tự chứng minh lại từ đầu, và chỗ nó chứng minh là bên trong máy của bạn.

Vì vậy RIGPC gần như chỉ sửa nguồn cho hai nhóm: quạt, và các ca có nguyên nhân rõ trên một bộ nguồn còn tốt. Ngoài hai nhóm đó, câu trả lời thật thường là thay — và nói thẳng như thế đúng hơn là nhận sửa để khách hài lòng lúc nhận máy rồi quay lại sau vài tháng.

Câu này bị nói nhiều đến mức nghe như lời bán hàng, nên RIGPC nói cơ chế thay vì nói kết luận.

Một bộ nguồn tử tế không chỉ biến điện lưới thành các đường điện một chiều. Nó còn phải biết tự ngắt khi có chuyện: áp ra vượt ngưỡng, dòng ra quá mức, hai đầu ra bị chạm nhau, bên trong quá nóng. Những mạch ngắt đó là phần khách không bao giờ nhìn thấy, không nằm trên tem, và là phần dễ bị bỏ đi nhất để hạ giá thành. Bỏ đi thì bộ nguồn vẫn chạy bình thường suốt thời gian không có chuyện gì xảy ra — nó chỉ khác ở đúng cái giây có chuyện.

• ✓Công suất ghi trên tem không chắc là công suất giữ được liên tục — nhiều bộ nguồn rẻ ghi mức đỉnh trong thời gian ngắn, đo ở điều kiện mát
• ✓Nhãn hiệu suất chỉ nói bộ nguồn biến điện đỡ hao, nó không nói bộ nguồn bền hay có đủ mạch bảo vệ
• ✓Đầu cắm nhiều không thay được công suất thật: cắm được không có nghĩa là cấp đủ
• ✓Dây nối dài và đầu chuyển gộp nhiều đường thành một là chỗ phát nóng thêm, đặc biệt ở các đầu cấp cho card màn hình

Chỗ hay gặp nhất trong thực tế là sau một lần nâng cấp: khách đổi card màn hình mạnh hơn hoặc thêm ổ đĩa mà giữ nguyên bộ nguồn cũ, rồi máy bắt đầu tắt giữa game. Xét lại bộ nguồn là một phần của việc nâng cấp chứ không phải việc làm thêm sau đó, phần đó ở trang → Nâng cấp máy tính

Nếu máy bạn có card màn hình rời và bạn chưa biết hiện tượng đến từ card hay từ nguồn, phần khoanh vùng cho card nằm ở trang → Sửa card màn hình rời

Chọn bộ nguồn không phải chọn con số to nhất trong tầm với. Có ba thứ phải khớp cùng lúc, thiếu một thứ là lắp vào rồi tháo ra.

Công suất tính từ cấu hình thật chứ không tính theo cảm giác: cộng mức tiêu thụ của CPU và card màn hình — hai thứ này chiếm gần hết — rồi thêm phần cho ổ đĩa, quạt, bộ tản nhiệt nước nếu có, sau đó để lại một khoảng dự trữ. Khoảng dự trữ không phải để lãng phí: nó là chỗ hấp thụ các đỉnh tải rất ngắn của card màn hình, và là chỗ cho bộ nguồn chạy trong vùng hiệu suất tốt thay vì lúc nào cũng sát mức tối đa.

Đầu cắm là chỗ dễ vấp nhất và cũng dễ kiểm nhất: đếm đúng số đầu mà card màn hình và bo mạch của bạn cần, rồi xác nhận đúng loại đầu. Dùng đầu chuyển để lấp chỗ thiếu là cách làm nóng thêm một điểm nối vốn đã chịu tải cao nhất trong máy.

Khi bạn mang máy tới, RIGPC đọc cấu hình thật rồi mới nói mức công suất và loại đầu cắm cần — không có một con số dùng chung cho mọi máy bàn. Hàng có sẵn tới đâu, loại nào, bảo hành bao lâu thì báo cùng lúc với phương án, trước khi bạn quyết.